Dokumenty o Irmie Grese w Muzeum Auschwitz

 

Co udało się ustalić na temat Irmy Grese w czasie kwerendy 2024-2026?

Zgodnie z obietnicą, przekazałam dokumenty o nadzorczyni Irmie Grese do archiwum Muzeum Auschwitz. Z dokumentów będą mogli w przyszłości korzystać badacze oraz pracownicy naukowi. Pewnie jesteście ciekawi, co znajduje się w tej dokumentacji. W trakcie dwóch lat mojej własnej kwerendy naukowej udało mi się ustalić wiele spraw, które do tej pory nie zostały należycie sprawdzone lub potwierdzone. Kilka faktów zostało przeinaczonych w ciągu kilkudziesięciu lat, a poprzez to sama biografia Irmy Grese była niepełna. 

Wśród dokumentów znajdują się wybrane zasoby archiwalne z The National Archives i z Imperial War Museum w Londynie dotyczące procesu sądowego załogi Bergen-Belsen; prywatne dokumenty dotyczące Irmy Grese oraz jej rodziny, w tym akt urodzenia, a także akt małżeństwa jej rodziców; dokumentacja bankowa Irmy Grese z obozu Auschwitz, która wyraźnie wskazuje na inny czas rozpoczęcia jej pracy w tym obozie koncentracyjnym; obszerny zasób archiwalny omawiający przygotowania do pierwszych egzekucji w więzieniu Hameln, a także dokumentacja ekshumacji z 1954 roku i pochówku powieszonych osób w kwaterze CIII na cmentarzu "Am Wehl". 

Dodatkowo do czytelni Muzeum Auschwitz przekazałam niemieckie książki naukowe na temat nadzorczyń obozowych oraz Irmy Grese, w tym także dwie publikacje autorstwa Jörga Michaela Müllera. Uzupełnieniem dokumentacji są liczne wycinki prasowe z gazet brytyjskich, niemieckich oraz polskich, zarówno z 1945 roku, jak i współczesnych.

Wybrane strony wydrukowałam, opisałam i stworzyłam z nich obszerny zbiór, który ułożyłam chronologicznie w segregatorze. Przygotowałam także listy z wypisanymi placówkami archiwalnymi oraz sygnaturami, aby w przyszłości łatwiej było odnaleźć właściwy dokument w konkretnym archiwum. Ułatwi to pracę badaczy oraz zaoszczędzi czas  kwerendy naukowej.  Kopie cyfrowe wszystkich zamówionych przez siebie dokumentów zgrałam na pendrive, łącznie wyszło około 29GB danych.

1. Akt urodzenia Irmy Grese
Akt urodzenia Irmy Grese znajduje się w archiwum miasta Woldegk, jego kopię przesłał 27.4.2007 roku Peter Wiebke do archiwum Muzeum Auschwitz. Dziewczynce nadano trzy imiona: Irma, Ilse, Ida.

2. Praca w Sanatorium Hohenlychen

Irma Grese pracowała w Sanatorium Hohenlychen jako „pokojówka” (Hausmädchen) i nigdy nie wykonywała zawodu medycznego, nie była pomocą pielęgniarską. Wpis z nazwiskiem Irmy Grese znajduje się w księdze personalnej Sanatorium „Personalbuch” pod numerem 5311, która obecnie przechowywana jest w archiwum miasta Lychen.

3. Rozpoczęcie szkolenia w obozie Ravensbrück

Irma Grese rozpoczęła szkolenie 1 czerwca 1942 roku w obozie Ravensbrück. Była tzw. „nadzorczynią pomocniczą”, a jej nazwisko nie figurowało na listach zatrudnienia komand, gdyż nie miała jeszcze ukończonego kursu i pozwolenia na samodzielne dozorowanie komand roboczych. Konto oszczędnościowe w Sparkasse Fürstenberg zostało dla niej otwarte dnia 14.7.1942 roku z pierwszą wpłatą wynoszącą 49,04 RM. Konto zamknięto w dniu 24.4.1945 z zaksięgowaną kwotą 80,00 RM.

4. Rozpoczęcie pracy w obozie Ravensbrück

Pierwszy raz nazwisko „Grese” pojawia się na liście zatrudnienia komand w Ravensbrück dnia 6 lipca 1942 roku. Można z tego wywnioskować, że szkolenie do przyuczenia zawodu nadzorczyni obozowej (Aufseherin) trwało około miesiąca.

5. Zakończenie pracy w Ravensbrück

Ostatni raz nazwisko „Grese” zapisane jest na liście zatrudnienia komand w Ravensbrück w dniu 1 października 1942 roku.

6.  Książeczka oszczędnościowa Irmy Grese z Auschwitz

W styczniu 2026 roku odnalazłam w zasobach archiwum Emsland korespondencję dotyczącą książeczki oszczędnościowej Irmy Grese, którą zarejestrowano pod numerem 1107 w powiecie Bielitz, w wydziale głównym miasta Oświęcim. Pierwsza wpłata wpłynęła w dniu 22.10.1942 roku, co jest mocnym dowodem na to, że Irma Grese była wówczas obecna na terenie miasta Oświęcim.

7. Rozpoczęcie pracy w obozie Auschwitz

Transport z obozu Ravensbrück do Auschwitz przyjechał w dniu 6 października 1942 (wykazy numerowe). Więźniarki zostały oznaczone numerami  21428 do 22049 (621 kobiet). Dzień 7 października 1942 roku można uznać za oficjalną datę rozpoczęcia pracy Irmy Grese w obozie Auschwitz, która w tym dniu obchodziła swoje 19-ste urodziny.

8. Areszt sądowy w Celle

Zachowała się dokumentacja z aresztu sądowego w Celle. W książce rejestracyjnej więźniów zapisano dokładną datę przyjęcia Irmy Grese do tego aresztu: 14 maja 1945 roku. W dniu 13 września 1945 roku opuściła areszt w Celle i została przeniesiona do aresztu w mieście Lüneburg, gdzie czekała wraz z innymi oskarżonymi na rozpoczęcie procesu sądowego.

9. Śmiertelne zastrzyki z chloroformem w czasie egzekucji w Hameln

Autorem raportu medycznego z marca 1947 był brytyjski patolog wojskowy, doktor Francis Edward Buckland. Podawał on dosercowo lub dożylnie skazanym wiszącym na sznurach w czasie egzekucji roztwór 10 cc chloroformu, który natychmiastowo zatrzymywał akcję serca. Procedurę przeprowadzono za zgodą kierownika Sekcji Karnej BAOR, Edmunda Paton Walsh’a. Dokument oficjalnie utajniono w brytyjskim archiwum do roku 2000. Jednak wzmianki o tym raporcie znalazłam w publikacji Richarda Evans’a pt. „Rituals of Retribution: Capital Punishment in Germany, 1600–1987” z 1996 roku.

10. Pastor Graewe był obecny w czasie egzekucji
W czasie egzekucji w więzieniu Hameln był obecny niemiecki pastor, Richard Graewe. Jego nazwisko widnieje na dokumencie z listą świadków, ze zbiorów Petera Claphama. W styczniu 1946 roku Lieschen Grese spotkała się z pastorem Graewe i rozmawiała z nim na temat egzekucji swojej siostry Irmy. Informację potwierdził Peter Wiebke, który osobiście rozmawiał z Lieschen Grese.  Obecnie akta dotyczące pastora Graewe zdeponowane w archiwum w Hanowerze nie są upublicznione ze względu na toczące się śledztwo wobec jego osoby oraz podejrzenie o wykorzystywanie nieletnich.

11. Dokumenty w „The National Archives”

Najważniejsze rządowe dokumenty brytyjskie dotyczące procesu Bergen-Belsen w Lüneburgu oraz przygotowania i przeprowadzenia egzekucji w więzieniu Hameln znajdują się w „The National Archives” w Londynie. Łącznie jest to kilkanaście teczek i kilkaset dokumentów. Dokumenty można zamawiać odpłatnie online. Aby przeprowadzić pozytywną kwerendę należy znać numer sygnatury, tytuł dokumentu oraz datę jego wystawienia.

12. Dokumenty z kolekcji Petera Claphama w Kanadzie
Kolekcja Thomasa Petera Claphama z Kanadyjskiego Muzeum Wojny w Ottawie zawiera obszerną dokumentację z procesu Bergen-Belsen oraz wewnętrzną korespondencję z aresztu sądowego w Lüneburgu, którego Peter Clapham był gubernatorem między wrześniem a grudniem 1945 roku. W 1993 roku kserokopie dokumentów z tej kolekcji zostały przekazane do zbiorów USHMM w Waszyngtonie, są one jednak złej jakości.

13. Ekshumacja szczątek Irmy Grese i pochówek na cmentarzu „Am Wehl”

Dokumentacja dotycząca ekshumacji z marca 1954 roku jest przechowywana w archiwum miasta Hameln i zawiera kilkanaście folderów, w których zdeponowane są wszelkie pisma urzędowe oraz wycinki prasowe opisujące burzliwe wydarzenia w Hameln od 1954 roku aż do 1986 roku, kiedy zniwelowano zbiorową mogiłę powieszonych osób na cmentarzu „Am Wehl”. Wśród dokumentów jest też pełna lista zawierająca opis szczątek 91 osób pochowanych na terenie wewnętrznego dziedzińca więziennego, między grudniem 1945 roku, a majem 1947 roku. Na podstawie zachowanej dokumentacji udało się opracować pełną listę pochowanych osób oraz układ grobów w kwaterze CIII. Irma Grese została pochowana w trumnie numer 5, w grobie numer 113.

14. Wywiad Petera Wiebke z Helene Grese (1987)

23 maja 1987 roku siostra Irmy, Helene Grese, spotkała się z Peterem Wiebke i udzieliła mu ponad dwugodzinnego wywiadu, w którym wspominała swoje dzieciństwo spędzone na wsi w Meklemburgii oraz późniejszy proces sądowy Irmy Grese w Lüneburgu oraz wspominała wydarzenia między wyrokiem skazującym, a egzekucją jej siostry. Peter Wiebke wykonał transkrypcję zapisu audio i przekazał ją w 1996 roku do archiwum „The Wiener Holocaust Library” w Londynie. Przez wiele lat siedmiostronicowy dokument był oficjalnie dostępny do wglądu. Zleciłam znajomemu, aby będąc w Londynie poszedł do tego archiwum i pozyskał dokument. W 2025 roku napisałam do tej instytucji pytanie, czy wywiad jest nadal dostępny do wglądu, otrzymałam informację, że dokument został wycofany z zasobów na prośbę właściciela. Dopiero w 2026 roku, dzięki korespondencji z osobą z rodziny Grese, udało mi się pozyskać oryginalny zapis audio z wywiadem z Helene Meyer z 1987 roku.

Zobacz też: